Śladami oświęcimskich Żydów. Szlak przypomina o dawnej większości miasta

W Oświęcimiu nie trzeba daleko szukać śladów żydowskiej historii. Wystarczy wejść między kilka punktów rozrzuconych po mieście, by zobaczyć opowieść, która przez dziesięciolecia budowała jego codzienność. Centrum Informacji Turystycznej układa z niej spacer pełen pamięci, ale też konkretów, które pomagają zrozumieć, czym był przedwojenny Oświęcim. To nie jest jedna historia zamknięta w gablocie. To kilka miejsc, które razem mówią więcej niż niejeden przewodnik.

• Zanim wojna przecięła codzienność, Żydzi stanowili większość miasta
• Muzeum, synagoga i Café Bergson prowadzą przez pierwszy krąg pamięci
• Cmentarz, park i pojedynczy kamień domykają opowieść

Zanim wojna przecięła codzienność, Żydzi stanowili większość miasta

Przed wybuchem II wojny światowej społeczność żydowska tworzyła 57 procent mieszkańców Oświęcimia. To liczba, która zmienia perspektywę. Miasto, kojarzone dziś przede wszystkim z innymi rozdziałami XX wieku, przez ponad 400 lat było także przestrzenią żydowskiego życia, pracy, handlu i modlitwy. Obecny szlak przypomina o tym bez patosu, ale z wyraźnym ciężarem faktów.

Początki tej obecności sięgają drugiej połowy XVI wieku. Właśnie dlatego spacer śladami oświęcimskich Żydów nie prowadzi przez pojedynczy zabytek, lecz przez kolejne warstwy pamięci. Każdy punkt dopowiada coś innego. Jeden pokazuje codzienność, inny stratę, jeszcze inny próbę ocalenia resztek dawnego świata.

Muzeum, synagoga i Café Bergson prowadzą przez pierwszy krąg pamięci

W centrum tej trasy znajduje się Muzeum Żydowskie w Oświęcimiu, gdzie pokazano wystawę „Oszpicin. Historia żydowskiego Oświęcimia”. Zebrano tam fotografie, dokumenty, zabytkowe przedmioty i multimedia, a także wspomnienia dawnych żydowskich mieszkańców miasta. Szczególną wagę mają judaika ocalałe z Wielkiej Synagogi, zniszczonej w 1939 roku. To właśnie one mocno wiążą opowieść muzeum z konkretnym miejscem i konkretną stratą.

Obok muzeum stoi Synagoga Chewra Lomdej Misznajot. To jedyny żydowski dom modlitwy w Oświęcimiu, który nie został całkowicie zniszczony podczas wojny. Budowę rozpoczęto około 1913 roku, a przed 1939 rokiem pełnił swoją religijną funkcję. Potem przyszły zniszczenia, wykorzystanie przez Niemców jako magazyn amunicji, lata powojennej tułaczki i dopiero później zwrot do gminy żydowskiej oraz konserwacja oparta na źródłach historycznych i relacjach ocalałych. Dziś to miejsce modlitwy, refleksji i pamięci, choć nie ma już stałej wspólnoty wiernych ani rabina.

W tym samym rejonie działa też Café Bergson, kawiarnia i przestrzeń wydarzeń kulturalnych stworzona w dawnym domu Szymona Klugera, ostatniego żydowskiego mieszkańca Oświęcimia. Zachowano część oryginalnego wnętrza, łącząc ją z nowoczesnym, oszczędnym wystrojem. Obok stoi ekspozytor „Oświęcimskie historie”, który w prosty, komiksowy sposób pokazuje relacje między katolikami i Żydami w przedwojennym mieście.

Na tej części szlaku warto zwrócić uwagę szczególnie na: – Muzeum Żydowskie z wystawą „Oszpicin. Historia żydowskiego Oświęcimia” – Synagogę Chewra Lomdej Misznajot – ekspozytor „Oświęcimskie historie” – Café Bergson

Cmentarz, park i pojedynczy kamień domykają opowieść

Dalszy etap prowadzi na cmentarz żydowski przy Wysokich Brzegach. To miejsce, które przetrwało w mocno nadwyrężonej formie. Jego początki wiąże się z przełomem XVIII i XIX wieku, choć najstarszy zachowany nagrobek Abrahama Aby pochodzi z 1757 roku. W czasie wojny nekropolia została zdewastowana, a część terenu przeznaczono pod rozbudowę ulicy Dąbrowskiego. Po wojnie cmentarz porządkowano i odnawiano, a ostatnią osobą pochowaną w tym miejscu został Szymon Kluger.

Dziś zachowała się tylko część macew, a najbardziej zniszczone fragmenty zebrano na wspólnych cokołach. Obok działa Bunkier Pamięci, czyli instalacja zbudowana z odnalezionych fragmentów nagrobków. Uzupełnia ją ścieżka edukacyjna, która tłumaczy znaczenie symboli nagrobnych i pomaga odczytać to, co zostało z dawnych inskrypcji.

Ważnym przystankiem jest też Park Pamięci Wielkiej Synagogi. W miejscu, gdzie przed laty stała największa bożnica miasta, powstała zielona przestrzeń służąca pamięci i spokojnemu przejściu przez to miejsce. Park zdobył nagrodę Towarzystwa Urbanistów Polskich za najlepiej zagospodarowaną zieloną przestrzeń publiczną w Polsce, a także nominację do EU Prize for Contemporary Architecture – Mies van der Rohe Award. To pokazuje, że pamięć można porządkować nie tylko pomnikiem, lecz także mądrze zaprojektowaną przestrzenią.

Szlak dopełnia Jakob Haberfeld Story, muzeum powstałe na terenie dawnej fabryki wódek i likierów rodziny Haberfeldów, założonej w 1804 roku. Pokazano tam butelki, etykiety, dokumenty i przedmioty z domu rodzinnego. Ostatnim, bardzo osobistym znakiem jest Kamień Pamięci poświęcony pięcioletniej Franciszce Haberfeld, zamordowanej w Bełżcu w 1942 roku. Ten niewielki element bruku robi czasem większe wrażenie niż okazałe pomniki. Przywraca imię, wiek, los. I każe na chwilę zwolnić krok.

na podstawie: Centrum Informacji Turystycznej w Oświęcimiu.