Deepfake i fałszywe statystyki. Te pytania pomagają sprawdzić, co naprawdę widzimy

Jedno zdjęcie, krótki film i sensacyjny nagłówek mogą wystarczyć, by fałszywa informacja ruszyła dalej. W cyfrowym świecie coraz częściej pojawiają się materiały wykorzystujące wizerunek innych osób, zmanipulowane wiadomości oraz treści przekazywane bez sprawdzenia. Mieszkańcy Oświęcimia, podobnie jak użytkownicy internetu w całym kraju, mają jednak do dyspozycji proste sposoby weryfikacji. Najważniejszy z nich zaczyna się od zatrzymania przed kliknięciem „udostępnij”.

• Fałszywa informacja nie zawsze wygląda podejrzanie
• Liczby mogą wzmacniać przekaz, ale nie pokazują całego obrazu
• Zdjęcie i nagranie wymagają sprawdzenia źródła oraz miejsca

Fałszywa informacja nie zawsze wygląda podejrzanie

Rozwój internetu, sztucznej inteligencji i mediów społecznościowych sprawił, że odbiorca otrzymuje ogromną liczbę komunikatów. Część z nich powstaje z myślą o wywołaniu emocji. Sensacyjny tytuł, atrakcyjna grafika albo nagranie z udziałem znanej osoby mogą sprawiać wrażenie wiarygodnych, ale sam wygląd materiału nie potwierdza jego prawdziwości.

Warto rozróżniać trzy rodzaje fałszywych treści:

• dezinformacja to celowe tworzenie i rozpowszechnianie materiałów wprowadzających w błąd, aby wyrządzić komuś szkodę;
• malinformacja wykorzystuje prawdziwe treści w sposób szkodliwy;
• misinformacja powstaje bez zamiaru wyrządzenia krzywdy, na przykład wskutek błędu albo braku rzetelności.

Każdy użytkownik internetu może więc stać się zarówno odbiorcą, jak i przekaźnikiem nieprawdziwego komunikatu. Dlatego przed przekazaniem dalej szczególnie sensacyjnej wiadomości warto sprawdzić ją w co najmniej dwóch niezależnych źródłach.

„Jak to wiesz?” oraz „Skąd to wiesz?” – pyta Steve Buttry, wskazując dwa podstawowe pytania przy ocenie informacji.

Nie chodzi o to, by od razu odrzucać każdą zaskakującą wiadomość. Chodzi o ustalenie, kto ją przygotował, na czym oparto wnioski i czy inne wiarygodne źródła potwierdzają te same fakty.

Więcej lokalnych informacji z Oświęcimia jest na oswieciminfo.pl. Sprawdź też, co dzieje się w najbliższych dniach – wydarzenia i imprezy zbieramy na oswieciminfo.pl/wydarzenie.

Liczby mogą wzmacniać przekaz, ale nie pokazują całego obrazu

Procenty i statystyki często nadają wypowiedzi pozór naukowej pewności. Sama liczba nie wystarcza jednak do oceny badania. Przed wyciągnięciem wniosków trzeba sprawdzić kilka elementów:

• czego dokładnie dotyczyło badanie;
• jak liczna była grupa badanych;
• jakie pytania zadano uczestnikom;
• kiedy przeprowadzono badanie;
• kto je sfinansował.

Szczególnej ostrożności wymaga łączenie dwóch zjawisk. To, że występują w tym samym czasie, nie oznacza jeszcze, że jedno powoduje drugie. Korelacja opisuje współwystępowanie zmiennych, natomiast przyczynowość oznacza bezpośredni wpływ jednej zmiennej na drugą.

Taki sposób sprawdzania danych przydaje się także przy wiadomościach dotyczących zdrowia, bezpieczeństwa czy pieniędzy. Im poważniejsze mogą być skutki udostępnienia materiału, tym większe znaczenie ma sprawdzenie źródła, daty i pełnego kontekstu.

Zdjęcie i nagranie wymagają sprawdzenia źródła oraz miejsca

Fact checkerzy wykorzystują zestaw pytań pomagających ocenić materiały wizualne. W przypadku zdjęcia albo filmu warto ustalić:

• czy materiał jest oryginalny, czy pokazuje jedynie kadr z innego nagrania;
• kto go opublikował i czy konto lub osoba są wiarygodne;
• kiedy powstało zdjęcie albo nagranie;
• gdzie zostało wykonane.

Pomocne może być wyszukiwanie obrazu lub nagrania, a także analiza szczegółów widocznych w kadrze. Tablice rejestracyjne, charakterystyczne budynki, styl architektury, warunki pogodowe czy pora roku mogą pomóc ustalić, czy opis materiału zgadza się z rzeczywistością. Trzeba jednak pamiętać, że narzędzia oparte na sztucznej inteligencji również mogą się mylić, więc ich wynik powinien być punktem wyjścia, a nie ostatecznym dowodem.

Ochrona przed fałszywymi treściami obejmuje również własne konta. Silne hasła, podwójne uwierzytelnianie i menedżer haseł ograniczają ryzyko przejęcia profilu. Utrata dostępu może mieć konsekwencje nie tylko dla właściciela konta – przejęty profil może posłużyć do dalszego rozpowszechniania nieprawdziwych informacji albo wysyłania niebezpiecznych linków.

na podstawie: Urząd Gminy Oświęcim.